Shkruan: Basri Beka
Historia zakonisht i lind lëvizjet në heshtje dhe i shuan në harresë.
UÇK bëri të kundërtën: lindi në heshtje, por sa herë u godit, u bë më e dukshme.
Në fundin e gjysmës së parë të viteve ’90 Kosova ishte një vend pa shtet brenda shtetit. Shqiptarët ishin të përjashtuar nga institucionet, universitetet të mbyllura, policia e huaj në çdo qytet, jeta publike e kontrolluar. Brezi i ri nuk kishte as perspektivë, as siguri, as të ardhme. Lëvizja paqësore e mbajti gjallë shpresën, por nuk po e ndryshonte realitetin. Në atë boshllëk historik lindi UÇK — jo si ideologji, por si reagim i një shoqërie që nuk kishte më hapësirë për të jetuar normalisht.
Nuk u krijua nga profesionistë lufte. U krijua nga studentë, mësues, emigrantë, punëtorë. Njerëz të zakonshëm që kuptuan se ekziston një moment kur frika bëhet më e rrezikshme se rreziku. Pa mbështetje të jashtme, pa financa, pa organizim klasik ushtarak, UÇK nisi rrugëtimin. Dhe që nga dita e parë, fati i saj dukej i shkruar për dështim.
Pastaj erdhi viti 1997 në Shqipëri. Rënia e shtetit nga kriza piramidale ishte tragjedi për rajonin, por për UÇK-në u shndërrua në hapësirë veprimi dhe armatosjeje. Megjithatë, menjëherë pas kësaj erdhën humbjet e para: ranë komandantët e saj të parë. Çdo lëvizje tjetër do të shpërbëhej. UÇK u rrit. Sepse ajo nuk mbahej mbi individë, por mbi bindje.
Likoshani ndezi mobilizimin popullor. Prekazi e bëri luftën të pakthyeshme.
Rënia e Adem Jasharit dhe e familjes së tij ishte momenti kur konflikti ndryshoi natyrë. Nuk ishte më përplasje mes një organizimi të armatosur dhe një shteti; u bë përballje mes një populli dhe një pushtimi. Ajo që ishte menduar si frikësim u kthye në thirrje kombëtare. Pas Prekazit, UÇK u përhap në gjithë Kosovën. Lufta nisi pothuaj në çdo zonë.
Në atë kohë nuk u kuptua nga të gjithë. Një pjesë e elitës politike e intelektuale e pa si aventurë të rrezikshme, madje e kundërshtoi. Por realiteti në terren ndryshoi diplomacinë ndërkombëtare. UÇK u trajtua gjithnjë e më shumë si faktor real. Në mes të luftës krijoi struktura, organizim, komunikim publik — po shndërrohej nga rezistencë në subjekt politik.
Masakra e Reçakut e bëri të pamundur neutralitetin ndërkombëtar. Bota e pa qartë çfarë po ndodhte në Kosovë. Rambujeja ishte përpjekja për zgjidhje politike, Serbia e refuzoi dhe filluan bombardimet e NATO-s. Në terren ekzistonte një forcë tokësore që e mbante konfliktin real: UÇK. Lufta përfundoi me largimin e Serbisë dhe vendosjen e administratës ndërkombëtare sipas Rezolutës 1244.
Në atë moment zakonisht përfundon historia e një ushtrie çlirimtare. UÇK u demobilizua, por nuk u zhduk. Ajo u fut në procesin politik dhe u shndërrua në bazë të shtetformimit. Në vitin 2008 Kosova shpalli pavarësinë. Rezultati politik i një rruge që kishte filluar si mbijetesë fizike.
Por pas luftës nisi beteja më e gjatë: ajo për interpretimin e saj.
Filloi demonizimi, etiketimi dhe përpjekja për ta reduktuar në episod problematik. Kundërshtarë politikë dhe segmente të administratës ndërkombëtare u përpoqën ta zhvendosin nga vendi i saj historik. Pastaj erdhën raporti i Dick Marty-t dhe gjykata speciale. U mendua se kësaj here do të thyhej përfundimisht.
Nuk ndodhi. Reagimi shoqëror, solidariteti publik dhe marshimet për drejtësi treguan diçka më të thellë: UÇK nuk jeton vetëm në arkivat e luftës, por në vetëdijen e shoqërisë. Çdo përpjekje për ta dobësuar e forcoi kujtesën për të.
Këtu qëndron arsyeja pse UÇK është më e fortë se fati i saj.
Fati zakonisht i konsumon lëvizjet e armatosura sapo mbaron lufta. UÇK nuk u konsumua. Sepse nuk ishte vetëm një ushtri e viteve 1997–1999. Ishte momenti kur një popull vendosi të mos jetë më objekt i historisë.
Çdo humbje prodhoi mobilizim.
Çdo masakër prodhoi ndërgjegjësim.
Çdo akuzë prodhoi solidaritet.
Prandaj ajo nuk mbeti thjesht pjesë e së kaluarës. U bë pjesë e identitetit politik dhe historik të shtetit që lindi prej saj. Dhe një lëvizje që jeton në kujtesën kolektive nuk e mund dot as propaganda, as gjykimi, as koha.
UÇK doli më e fortë se fati i saj, sepse fati është rastësi — ndërsa ajo ishte vendim.