Një analizë kritike mbi transformimin politik të Vetëvendosjes dhe demokracisë në Kosovë
Nga Nikollë D. Ukaj
Në historinë moderne politike të Kosovës, pak figura kanë arritur të krijojnë një ndikim kaq të madh publik, emocional dhe politik sa Albin Kurti. Ai nuk erdhi në pushtet si lider klasik institucional. Nuk erdhi nga strukturat tradicionale të shtetit, as nga diplomacia që ndërtoi Kosovën pas luftës. Ai erdhi nga rruga, protesta dhe revolta politike.
Në një kohë kur shteti i Kosovës po përballej me sfida të mëdha të shtetndërtimit, kur institucionet po përpiqeshin të fitonin legjitimitet ndërkombëtar dhe stabilitet të brendshëm, në skenën politike erdhi një lëvizje e re: Vetëvendosje. Një lëvizje anti-establishment, kundër elitave politike të kohës dhe kundër mënyrës tradicionale të qeverisjes.
Në qendër të saj ishte Albin Kurti, një figurë që ndërtoi identitetin politik mbi kundërshtimin. Kundërshtim ndaj marrëveshjeve ndërkombëtare, kundërshtim ndaj elitave politike, kundërshtim ndaj kompromisit politik dhe shpesh edhe kundërshtim ndaj vetë aleatëve strategjikë të Kosovës.
Por sot, pas shumë vitesh në pushtet, lind pyetja më e madhe politike: Kush është realisht Albin Kurti?
A është ai lideri idealist që premtoi ndryshim? Apo një politikan që kauzën e përdori si rrugë drejt pushtetit total politik?
Filozofi francez Montesquieu shkruante: “Çdo njeri që ka pushtet është i prirur ta abuzojë atë.”
Kjo ide mbetet themeli i demokracive moderne: pushteti duhet kufizuar, kontrolluar dhe balancuar. Sepse historia politike europiane ka treguar se çdo lëvizje që lind si revolucion morale, rrezikon të shndërrohet në sistem dominimi kur humbet vetëkritikën.
Nuk mund të mohohet se Albin Kurti arriti të mobilizojë një pjesë të madhe të shoqërisë kosovare rreth idesë së ndryshimit, luftës kundër korrupsionit dhe zhgënjimit ndaj klasës së vjetër politike. Ai krijoi shpresë te shumë qytetarë, sidomos te rinia, duke u paraqitur si alternativë morale dhe politike.
Por sfida më e madhe e çdo lideri fillon pikërisht pasi e merr pushtetin: a mbetet besnik ndaj kauzës apo fillon të identifikohet vetë me shtetin?
Filozofi britanik John Stuart Mill paralajmëronte: “Demokracia nuk është tirania e shumicës, por mbrojtja e mendimit ndryshe.”
Dhe pikërisht këtu fillon dilema e madhe për Kosovën.
Në fillimet e saj, Vetëvendosje përfaqësonte një frymë të majtë radikale, me retorikë sociale, kombëtare dhe anti-elitiste. Shumë qytetarë iu bashkuan kësaj lëvizjeje jo për interesa personale, por për shkak të bindjes se po ndërtohej një alternativë ndryshe nga partitë tradicionale.
Sot, shumë prej atyre figurave që dikur ishin simbol i protestave, aktivizmit dhe kauzës politike, nuk ekzistojnë më brenda projektit të Albin Kurtit. Disa janë larguar, disa janë përjashtuar dhe shumë të tjerë janë heshtur politikisht.
Kjo krijon përshtypjen se kauza nuk ishte qëllimi final, por vetëm mjeti për të ardhur në pushtet.
Kur një lëvizje politike fillon të largojë njerëzit e kauzës dhe të afrojë njerëzit e interesit, atëherë ideologjia gradualisht zëvendësohet nga pushteti.
Filozofi italian Antonio Rosmini paralajmëronte se politika humbet legjitimitetin moral në momentin kur pushteti fillon ta konsiderojë veten më të rëndësishëm se njeriun dhe të vërtetën. Për Rosminin, shteti nuk duhet të ndërtohet mbi kultin e liderit, por mbi dinjitetin e qytetarit dhe lirinë morale të shoqërisë.
Kjo nuk është një dukuri e re në histori. Edhe revolucionet më idealiste europiane kanë kaluar në këtë transformim. George Orwell e përshkroi këtë fenomen në mënyrë brilante te “Ferma e Kafshëve”: “Të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat.”
Nëse dikur Vetëvendosje kishte një identitet të qartë ideologjik, sot ajo duket si një përzierje kontradiktore figurash dhe interesash. Brenda saj mund të gjesh njëkohësisht socialistë, konservatorë fetarë, feministë radikalë, nacionalistë dhe individë pa asnjë profil ideologjik.
Kjo ngre pyetjen: a ekziston ende një filozofi politike reale, apo vetëm një mekanizëm për ruajtjen e pushtetit?
Një prej elementeve më shqetësuese të viteve të fundit është fryma përçarëse që është krijuar në diskursin politik dhe shoqëror në Kosovë. Kundërshtari politik nuk trajtohet më si rival demokratik, por si armik moral. Çdo kritikë ndaj qeverisë shpesh etiketohet si sulm ndaj shtetit apo interesit kombëtar.
Kjo është një frymë që demokracitë funksionale përpiqen ta shmangin.
Konrad Adenauer, një nga arkitektët e demokracisë moderne gjermane pas Luftës së Dytë Botërore, thoshte: “Historia është shuma e gjërave që mund të ishin shmangur.”
Demokracitë e forta ndërtohen mbi kulturën e kompromisit, jo mbi kulturën e përjashtimit.
Liderët e mëdhenj demokratikë nuk ndërtojnë mure mes qytetarëve. Ata ndërtojnë ura komunikimi, bashkëpunimi dhe besimi.
Figura si Ibrahim Rugova ndërtuan filozofinë politike mbi partneritetin ndërkombëtar, komunikimin dhe un itetin politik përballë sfidave kombëtare.
Ndërsa sot, Kosova duket më e polarizuar politikisht se kurrë më parë.
Një tjetër element shqetësues është raporti i qeverisë me ekonominë dhe biznesin. Në një kohë kur bota po ndryshon me shpejtësi, kur liderët më të mëdhenj botërorë takojnë korporatat dhe bizneset më të fuqishme për të diskutuar zhvillimin global, inteligjencën artificiale, energjinë dhe ekonominë e së ardhmes, Kosova vazhdon të prodhojë narrativë politike kundër suksesit ekonomik dhe sektorit privat.
Ekonomisti dhe filozofi liberal Friedrich Hayek shkruante: “Pa liri ekonomike nuk mund të ketë liri politike të qëndrueshme.”
Shtetet moderne nuk maten më vetëm me retorikë patriotike, por me kapacitetin për të krijuar ekonomi konkurruese, inovacion dhe mirëqenie për qytetarët.
Sot, shtetet më të fuqishme të botës ndërtojnë politika mbi investimet, teknologjinë dhe zhvillimin ekonomik. Liderë si Donald Trump e kanë ndërtuar diskursin politik mbi ekonominë, fuqizimin e biznesit dhe konkurrencën globale me shtete si China.
Ndërsa bota diskuton miliarda investime dhe zhvillim ekonomik, në Kosovë krijohet krenari politike për faktin se një kryeministër mban vetëm “16 euro në bankë”.
Ky mund të jetë një mesazh populist që tingëllon mirë për një pjesë të elektoratit, por nuk është filozofi zhvillimi shtetëror.
Një shtet nuk zhvillohet duke glorifikuar varfërinë politike, por duke krijuar ekonomi, investime, vende pune dhe siguri financiare për qytetarët e tij.
Kosova nuk ka nevojë për romantizim të skamjes. Ka nevojë për vizion ekonomik.
Shqetësuese mbetet edhe mënyra si janë dëmtuar raportet me aleatët strategjikë të Kosovës. Një shtet i vogël si Kosova nuk mund të ecë përpara pa partneritet të fortë me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimin Evropian.
Diplomacia nuk ndërtohet mbi izolim dhe arrogancë politike, por mbi besim, bashkëpunim dhe seriozitet shtetëror.
Jean Monnet, një nga themeluesit e projektit europian, thoshte: “Njerëzit pranojnë ndryshimin vetëm kur përballen me domosdoshmërinë.”
Kosova sot ka domosdoshmëri historike për unitet politik dhe partneritet ndërkombëtar.
Në shumë paraqitje publike, përfshirë intervistat e fundit televizive, Albin Kurti shpesh jep mesazhe të përgjithshme politike pa ofruar qartësi konkrete për të ardhmen. Retorika mbetet e fortë, por zgjidhjet shpesh mbesin të paqarta.
Edhe raporti i tij me figura që dikur i kishte aleatë politikë krijon pikëpyetje të mëdha. Përplasjet me Vjosa Osmanin dhe tendenca për dominim total politik japin përshtypjen e një modeli ku pushteti duhet të përqendrohet rreth një figure të vetme.
Dhe pikërisht këtu lind dilema më e madhe politike për Kosovën: A ka nevojë Kosova për një lider që ndan dhe përjashton, apo për një lider që bashkon dhe ndërton?
Kosova sot nuk ka nevojë për mllef politik. Nuk ka nevojë për luftë të përhershme mes shqiptarëve. Nuk ka nevojë për arrogancë pushteti.
Kosovës i duhet frymë bashkuese. I duhet komunikim. I duhet vizion ekonomik. I duhet partneritet ndërkombëtar. I duhet lidership që nuk frikësohet nga mendimi ndryshe.
Antonio Rosmini shkruante se: “Forca e një shteti nuk matet nga fuqia e qeverisë, por nga niveli i lirisë dhe moralit që gëzojnë qytetarët e tij.”
Dhe pikërisht këtu qëndron sfida reale e çdo demokracie moderne: a ndërtohet shteti për qytetarin, apo qytetari për pushtetin?
Sepse demokracia nuk matet vetëm me numrin e votave që fiton një lider. Demokracia matet me aftësinë për të dëgjuar edhe ata që nuk mendojnë si ti.
Shtetet nuk bëhen të forta nga urrejtja politike, por nga ekonomia, partneriteti dhe vizioni.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pyetja më e madhe për Kosovën e sotme: A po ndërtojmë një demokraci të hapur për të gjithë, apo një sistem ku pushteti gradualisht identifikohet me vetëm një njeri?