Shkruan: Afrim Kasolli
Si gjatë fushatës elektorale, por edhe me të marr drejtimin e Shtëpisë së Bardhë, presidenti i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Donald Trump, kishte premtuar se do t’i ndalonte të gjitha luftërat. Dhe se fal tij bota më fund do të jetonte në parajsën e paqes së idilike. Mirëpo, që nga dje, ai e filloi një luftë të re botërore. Kuptohet jo me armë dhe frontale, por tregtare dhe ekonomike.
Me një vendim të paprecedent, Donald Trunp, dje ka imponuar tarifa për mallrat që eksportohen nga shumë vende të botës. Ndaj importeve me orgjinë nga Kina tarifat do të jenë 34 për qind, ndaj atyre nga Bashkimi Evropian 20 për qind, Koreja e Jugut 25 për qind dhe Japonia 24 për qind. Edhe Kosova nuk është përjashtuar nga një goditje e tillë. Për aq sa eksporton vendi ynë në SHBA, tash e tutje mallrat “Made in Kosovo” do të paguajnë tarifa shtesë deri në 10 për qind. Këto masa radikale, presidenti amerikan i ka quajtur si “dita e çlirimit” për SHBA-të. Ai ka shtuar se deri më tash bota e ka mashtruar Amerikën. Dhe atë sidomos Bashkimi Evropian. Prandaj, duke filluar që nga kjo datë ekonomia amerikane po e rifiton pavarësinë e humbur. Për shkak se deficiti tregtar ndërmjet SHBA-ve dhe vendeve tjera të fuqishme ekonomike ka ardhur duke u thelluar tej mase. Me këtë rast, rendi i aktual edhe pse i dizajnuar dhe mirëmbajtur nga Uashingtoni është shndërruar në armë kundër interesave të këtij të fundit. Por tash e tutje “qytetarët amerikanë do të jenë shumë të pasur, vendi më i pasur në botë”. Dhe se interesat e punëtorëve amerikanë do të jenë primare për këtë administratë.
Një politikë e tillë ekonomike është iniciuar nga pretendimi për rifuqizimin e bazës industriale si dhe balancimit tregtar. Ndonëse shumë kritikë kanë vënë pah, se kjo qasje do të ketë efekte negative të drejtpërdrejta në rritjen çmimeve të konsumit për blerësit e zakonshëm amerikanë. Shtetet e prekura nga këto tarifa kanë reaguar ashpër dhe kanë paralajmëruar hakmarrje reciproke. Mirëpo, shtrohet pyetja sa është i qëndrueshëm interpretimi se ekonomia amerikane deri më tani ka qenë në rënie të lirë dhe se me në fund po vendoset në binar të duhur për t’u bërë sundimtare e botës? Dhe sa mund të ketë sukses aspirata për riduistrializmimin e Amerikës. Apo ky projekt është me tepër një fantazi nostalgjike së cilës i ka perënduar koha? Natyrisht, nuk mund të mohohet fakti se ka një deficit tregtar në mes të SHBA-ve dhe vendeve si Kina, BE-ja, Japonia, etj në segmentin e prodhimit industrial.
Mirëpo, kjo nuk është e tëra. Sepse, ky vend ruan supermaci globale sa i përket asaj që quhet ekonomia e shërbimeve. Shtetet e Bashkuara janë eksportuesi më i madhe në botë në këtë segment. Bie fjala, shuma totale e eksporteve në këtë aspekt nga 926. 0 miliardë apo 16.4 për qind të vlerës totale në 30. 7 për qind në fund të vitit 2022. Ndërkohë sot në këtë shtet sot 80 për qind të punëve që nuk janë të lidhura me prodhimin bujqësor i takojnë ekonomisë së shërbimeve. Sferën e industriale e formojnë dikund deri në 10 për qind. Dhe siç ka pohuar analisti i njohur Farred Zakaria, në shkrimin “Trump’s misguided push for a manufacturing comeback”, ky transformim ka ndodhur si pasojë e faktit se “shoqëria amerikane është bërë më e pasur dhe me mire edukuar”. Nuk është e rastësishme se kompanitë kryesore se i përket “revolucionit digjital” janë të koncentruara në këtë vend. Bie fjala, prej 50 nga këto kompani vetëm katër gjenden në kuadër të Bashkimit Evropian. Asnjë kompani me kapital financiar mbi 100 miliardë dollarë nuk është krijuar nga asgjëja kohën e fundit, kurse vetëm pesë vitet e fundit gjashtë të tilla kanë lulëzuar në SHBA.
Sidoqoftë, avancimi në këtë sferë ka krijuar atë realitet që në anglisht quhet si “disruption” “përçarje sociale” ndërmjet shtresave të ndryshme shoqërore. Sepse siç e ka vënë në pah edhe ish-kryeministri italian një raport të përgatitur për nevojat e Komisionit Evropian, ndryshime teknologjike pikërisht mund t’i godasin punëtoret e industrive që në të kaluarën ishin motori i jetës ekonomike, por që nuk mund te jenë më të tilla. Po ashtu edhe po shndërrohen në burim të pabarazive. Kështu, që nga viti 1980 e tutje, pikërisht automatizimi dhe digjitalizimi në këtë shtet, kalkulohet se ka kontribuar nga 50 deri në 70 për qind në rritjen e pabarazive në paga në mes të atyre me arsim të lartë dhe të ulët. Ngase ky sektor i rekruton kryesisht të parët. Ndwrokw, për shkak të koncentrimit të këtij modeli ekonomik në zona të veçanta urbane, është rritur distanca ekonomike ndërmjet këtyre të fundit dhe pjesës tjetër të vendit. Sepse derisa fitimet mesatare të tri qyteteve me të mira në SHBA në vitin 1980 ishin 9 për qind më të larta se sa fitimet e disa prej qyteteve tjera, në vitin 2016 këto fitime u bënë 26 për qind më të larta. Dhe ky trend është aktual edhe kur presidenti Trump, po mëton ta ringjall ekonominë amerikane. Në vitin 2023 SHBA-të kanë eksportuar në botë sa i përket sektorit të shërbimeve njw vlerw totale prej 1 biliardë apo 13 për qind të shumës totale globale.
Ndërkohë, në vitin 2024 ky trend u rrit edhe për 8 për qind. Paga mesatare në ketë sektor është 43. 60 dollarë, krahasuar me 34.83 dollarë në prodhimin industrial. Prandaj, pohon F. Zakaria në shkrimin e sipër cituar, kush nuk do të donte të tërhiqej më shumë nga modeli i parë i ekonomisë.
Në këtë kontekst, pikërisht këto dinamika ekonomike që ia kanë mundësuar SHBA-së të ruajë supermacinë ekonomike në nivel planetar, janë shndërruar në burime të përçarjeve dhe frustrimit të brendshëm shoqëror dhe popullor. Dhe se kjo shtresë që ka mbetur mbrapa sa i përket këtyre zhvillimeve të brendshme, ka rënë pre e një “nostalgjie pa të ardhme” dhe është shndërruar në cak të retorikës populiste për mobilizim politik, nga e cila ka përfituar jo pak edhe presidenti Trump.