Rrjeti Investigativ Ballkanik (BIRN) sjell në vëmendje një libër të ri për Tribunalin e Hagës, i cili zhvendos fokusin nga kriminelët e luftës që u gjykuan në këtë gjykatë, te njerëzit që punuan larg syrit të publikut dhe mundësuan funksionimin e saj për më shumë se dy dekada.
Libri me titull “Resolution 808: Inside the Yugoslavia Tribunal” (Rezoluta 808: Brenda Tribunalit për ish-Jugosllavinë), i realizuar nga gazetarja holandeze Jorie Horsthuis dhe fotografi dokumentar italian Martino Lombezzi, pritet të publikohet në fund të këtij muaji.
Përmes rrëfimeve dhe fotografive, autorët dokumentojnë punën e përkthyesve, hetuesve, punonjësve të arkivit, personelit të sigurisë dhe shumë njerëzve të tjerë që kontribuuan në funksionimin e Tribunalit Ndërkombëtar për Krimet e Luftës në ish-Jugosllavi.
Libri pasqyron 24 vjet punë dhe 10.800 ditë gjykimesh, duke sjellë në pah përvojat personale të atyre që, larg sallave të gjyqit dhe vëmendjes mediatike, u përballën me pasojat njerëzore dhe emocionale të luftërave në Ballkan.
Një prej personazheve të librit është Bob Reid, ish-polic australian, i cili në vitin 1994 mbërriti në Hagë, në një kohë kur Tribunali sapo ishte themeluar dhe ende nuk kishte procedura të konsoliduara pune.
Ekipi i tij shkoi në zonat e luftës për të mbledhur dokumente, përfshirë materiale nga kampi famëkeq i Omarskës, në Prijedor, me qëllim sigurimin e provave për krimet e kryera gjatë luftës.
Vite më vonë, Reid arriti të gjente edhe ditarët e fshehur të luftës të komandantit të Ushtrisë së Republikës Sërpska, Ratko Mladiq, pas një muri të rremë në një apartament në Beograd.
Megjithatë, autorët e librit nuk janë përqendruar vetëm te hetimet dhe provat që ndihmuan në gjykimin e figurave kryesore të luftërave. Ata kanë dokumentuar edhe përvojat e punonjësve që u përballën drejtpërdrejt me dëshmitë e krimeve.
Një prej tyre është Elmedina Podrug, studente nga Sarajeva, e cila gjatë rrethimit 1.425-ditor të qytetit përpiqej të vazhdonte studimet duke iu shmangur zjarrit të snajperëve. Në vitin 2002, ajo u zhvendos në Hagë dhe filloi punën si përkthyese.
Podrug u përfshi në procesin gjyqësor ndaj gjeneralit të Ushtrisë së Republikës Sërpska, Stanislav Galiq, i cili kishte drejtuar fushatën e terrorizimit të Sarajevës. Gjatë punës, asaj iu desh të përkthente dëshmi dhe të shihte fotografi nga lagjet ku ishte rritur, ndërsa në listat e dëshmitarëve njihte edhe emrat e fqinjëve të saj.
Autorët përshkruajnë barrën e rëndë psikologjike që përjetuan përkthyeset, shumë prej të cilave e kishin përjetuar vetë luftën dhe më pas u detyruan të dëgjonin përsëri rrëfime për krimet.
Për shkak të etikës profesionale, ato duhej të përkthenin me saktësi dhe neutralitet edhe deklarata mizogjene dhe përshkrime të dhunës seksuale, pa mundësi për të shprehur reagimet e tyre personale.
Një pjesë tjetër e librit i kushtohet provave materiale të ruajtura në arkivat e Tribunalit.
Në fillim të vitit 2018, fotografi Martino Lombezzi kaloi katër ditë në ambientet e sigurisë së lartë të Prokurorisë, ku dokumentoi objekte të mbledhura gjatë hetimeve për krimet e luftës.
Koleksioni përfshinte rreth 9.2 milionë faqe dokumentesh, 14.000 objekte fizike dhe rafte që shtriheshin në një gjatësi prej dy kilometrash.
Ndër fotografitë më tronditëse të librit janë ato të katër orëve mekanike, tri të markës Seiko dhe një Orient, të gjetura në varrezat masive të viktimave të gjenocidit në Srebrenicë, në vitin 1995.
Sipas librit, orët, të cilat mbështilleshin automatikisht përmes lëvizjeve të kyçit të dorës, kishin ndaluar në të njëjtën kohë më 15 korrik 1995. Mekanizmat e tyre u ofruan prokurorëve prova materiale për kohën e vrasjeve masive.
Lombezzi shpjegon se synonte t’i fotografonte objektet me një stil të pastër, të ngjashëm me fotografitë e produkteve, por kontrasti mes pamjes së tyre të zakonshme dhe historisë së tmerrshme që fshihet pas tyre e bën përvojën veçanërisht tronditëse.
Libri dokumenton edhe fletoret shkollore të përdorura gjatë luftës për të shënuar komunikime të përgjuara. Në disa prej tyre, përkrah vizatimeve fëmijërore, gjenden shënime ushtarake dhe urdhra të lidhur me operacionet e luftës.
Autorët kanë udhëtuar edhe në Bosnjë e Hercegovinë, Serbi dhe Kosovë për të shqyrtuar mënyrën se si drejtësia vendore e ka vazhduar punën e Tribunalit të Hagës.
Ata kanë vërejtur se proceset gjyqësore për krimet e luftës përballen me pengesa politike, mungesë financimi dhe vështirësi të shkaktuara nga plakja dhe vdekja e dëshmitarëve kryesorë.
Një tjetër shqetësim i evidentuar në libër është trajtimi i të dënuarve për krime lufte, të cilët pas vuajtjes së dënimeve kthehen në rajon dhe në disa raste priten me festime publike, marrin hapësirë të konsiderueshme në media dhe rikthehen në strukturat politike.
Horsthuis e përshkruan këtë fenomen si atë të “yjeve të Hagës”, duke vënë në dukje se krijimi i Tribunalit nuk e parandaloi polarizimin shoqëror, por në disa raste u pasua nga përçarje të mëtejshme.
Autorët theksojnë se ishte e vështirë të dokumentohej kjo dukuri pa u dhënë hapësirë të pakritikuar personave që mohojnë ose rishkruajnë historinë e krimeve të luftës.
Në anën tjetër, ata kanë vlerësuar angazhimin e aktivistëve të rinj, veçanërisht në Beograd, të cilët kundërshtojnë glorifikimin e kriminelëve të luftës, pavarësisht presioneve dhe sulmeve me të cilat përballen.
Sipas Horsthuis, këta të rinj luajnë rol të rëndësishëm në përballjen me të kaluarën dhe në të ardhmen e rajonit.
Autorët thonë se qëllimi i librit nuk është të japë një verdikt përfundimtar mbi trashëgiminë e Tribunalit, por të krijojë hapësirë për një kuptim më njerëzor të së kaluarës.
Përmes historive personale, fotografive të objekteve dhe dëshmive të punonjësve, libri synon të sfidojë narrativat historike të polarizuara etnikisht, të cilat vazhdojnë të ndikojnë në mënyrën se si brezat e rinj e kuptojnë luftën.
“Ne nuk e shkruam këtë libër për të gjykuar”, ka thënë Horsthuis, duke shpjeguar se synimi ishte t’u ofrohej brezave të rinj mundësia të distancohen nga propaganda, të kuptojnë koston njerëzore të luftës dhe të mendojnë në mënyrë të pavarur.
Sipas BIRN, libri rikujton se mbyllja e gjykatave dhe përfundimi i proceseve gjyqësore nuk nënkuptojnë se pasojat e luftës zhduken. ‘Trauma vazhdon të mbetet pjesë e jetës së të mbijetuarve dhe e atyre që, në mënyra të ndryshme, janë përballur me dëshmitë e krimeve’.