Shkruan: Naim Maloku
(Analizë mbi gjendjen e demokracisë kosovare)
Anatomia e një demokracie në ndërtim
Politika kosovare ndodhet në një kryqëzim të vështirë: midis aspiratës për shtetndërtim të konsoliduar dhe lëkundjeve të pushtetit që shpesh e devijojnë atë aspiratë. Pas deklarimit të pavarësisë në vitin 2008, Kosova nuk e ka zgjidhur ende tensionin themelor mes dy përzgjedhjeve konkurruese – logjikës së institucionit dhe logjikës së individit.
Kur emocionet personale, ambicia e pakontrolluar dhe frika politike e mbizotërojnë arsyen shtetërore, çmimi paguhet nga qytetarët dhe nga projekti i përbashkët demokratik. Ky shkrim nuk gjykon asnjë figurë politike, synon të nxjerrë në pah disa modele sjelljeje që, në qoftë se vazhdojnë pa u sfiduar, rrezikojnë të bëhen kulturë, dhe kur modelet e gabuara bëhen kulturë, ato janë shumë më të vështira për t’u ndryshuar se sa individët që i mishërojnë. I
Opozita dhe sindromi i paralizës
Një opozitë e shëndetshme është shtylla kurrizore e çdo demokracie funksionale. Ajo nuk ekziston vetëm për të kundërshtuar, por për të propozuar, për të qenë pasqyra kritike e qeverisjes dhe alternativa e besueshme për qytetarët. Në Kosovë, megjithatë, opozita parlamentare ka rënë në grackën e reaktivitetit: ajo nuk ndërton vizion, por reagon ndaj vendimeve të ditës. Ky fragmentim nuk është rastësor. Ai është pjesërisht fryt i një stili qeverisës që ka ditur të mbajë iniciativën dhe të vendosë opozitën në mbrojtje të vazhdueshme. Humbjet e njëpasnjëshme ja kanë shti opozitës frikën në palcë. Frika nga humbja e bazës elektorale e ka penguar të marrë qëndrime të qarta në çështje thelbësore si dialogu me Serbinë, marrëdhëniet me Perëndimin dhe reformat ekonomike. Kur politika e kundërshtimit reduktohet në kalkulim zgjedhor, ajo e humb kredibilitetin si forcë shtetërore. “Opozita që ekziston vetëm si hije e pushtetit nuk është opozitë – është pasqyrim i tij. Demokracia ka nevojë për alternativa reale, jo për rivalitete personale të veshura me retorikë politike.”
Presidenca dhe tensioni mes ambicies dhe institucionit
Presidenca e Kosovës është pozicion me karakter kryesisht ceremonial dhe bashkues. Funksioni i saj kushtetues nuk është të drejtojë politikën aktive, por të mishërojë shtetin si entitet mbi partitë. Ky qëllim institucional kërkon vetëpërmbajtje e që paraqet një virtyt të rrallë në politikën kosovare. Kur figura presidenciale, pavarësisht nga personi konkret, shihet si duke e shfrytëzuar mandatin për kalkulime karrieristike apo për të projektuar influencë politike jashtë kompetencave kushtetuese, ky perceptim gërryen besimin qytetar ndaj institucionit. Kosova si shtet i ri ka nevojë që presidenca të jetë simbol stabiliteti, jo aktor i rivaliteteve politike. Çdo devijim nga ky parim rrit boshllëkun mes institucionit dhe qytetarit.
Kultura e hakmarrjes dhe erozioni i besimit
Ndër patologjitë më të dëmshme të politikës kosovare është normalizimi i hakmarrjes si mjet qeverisje. Kur vendimmarrja politike ndikohet jo nga nevojat publike, por nga llogaritjet personale se kush kundërshtoi kë, kush e tradhtoi kë, atëherë politika kthehet në arenë personale dhe humb funksionin e saj shtetëror. Kjo kulturë ka pasoja reale: pengon formimin e koalicioneve të nevojshme për reforma, largon nga politika njerëz kompetentë që nuk duan të hyjnë në dinamikat e klaneve, dhe krijon një atmosferë ku besnikëria personale vlerësohet mbi kompetencën profesionale. Institucioni nuk mund të funksionojnë mirë kur qytetari i saj varet nga pozicionimi në luftërat e brendshme politike.
Stili i udhëheqjes dhe sfida e aleancave
Çdo udhëheqës i fuqishëm mbart rrezikun e centralizimit të tepruar. Kur vendimmarrja përqendrohet tek një person ose një rreth i ngushtë, institucionet dobësohen, dhe nuk ka rëndësi se individi në fjalë është i talentuar dhe i ndershëm. Demokracia e mirë nuk mbështetet tek cilësia e udhëheqësit individual, por tek cilësia e sistemit që disiplinon çdo udhëheqës. Vështirësia në ndërtimin e aleancave të qëndrueshme politike, qoftë brenda vendit, qoftë me partnerët ndërkombëtarë, është shenjë diagnostikuese e stilit qeverisës të bazuar në mosbesim. Partneritetet e qëndrueshme kërkojnë ndarje të meritave dhe vendimmarrjeje, të cilat janë të papajtueshme me një kulturë ku kontrolli absolut vlerësohet mbi bashkëpunimin.
Pyetje që kërkon përgjigje: A ekziston ndjenja për shtetndërtim?
Në fund të gjithë këtyre analizave qëndron pyetja më e vështirë dhe më themelore: a e ndjejnë politikanët kosovarë shtetin si projekt të përbashkët, apo si mjet për qëllime private dhe grupore? Ndjenja e shtetit, ajo ndjeshmëri e brendshme që të shtyn të vendosësh interesin publik mbi atë personal nuk krijohet me ligje. Ajo është fryt i kulturës politike, i edukimit qytetar dhe i modeleve që gjeneratat e reja shohin te udhëheqësit e tyre. Shtetndërtimi nuk është vetëm çështje strukturash ligjore, reformash institucionale ose fondesh ndërkombëtare. Ai është, para së gjithash, çështje vullneti kolektiv. Kur politika kosovare do të prodhojë udhëheqës që e shohin mandatin e tyre si shërbim ndaj shtetit dhe jo si mundësi për forcimin e pozicionit personal atëherë do të fillojë faza e vërtetë e pjekurisë politike.
Zgjedhja mes dy logjikave
Politika kosovare ndodhet para një zgjedhjeje historike. Rruga e parë është ajo e frikës, ambicies dhe rivalitetit personal dhe është e lehtë dhe e njohur. Rruga e dytë është ajo e bashkëpunimit institucional, përgjegjësisë shtetërore dhe kulturës demokratike dhe është e vështirë dhe kërkon sakrifica të vërteta. Sfida e vërtetë për Kosovën nuk është vetëm kush qeveris, por si qeveriset: me kulturë bashkëpunimi dhe përgjegjësi shtetërore, apo me logjikën e frikës, ambicies dhe rivalitetit. Kjo zgjedhje nuk i takon vetëm politikanëve por më së shumti i takon edhe qytetarëve, gazetarëve, intelektualëve dhe të gjithë atyre që formojnë presionin kulturor mbi sistemin. Demokracia nuk është vetëm sistem qeverisjeje – është kulturë jetese.