Vladimir Iljiç Tolstoj, këshilltari për kulturën i presidentit të Rusisë Vladimir Putin, ishte në Beograd, ku ministri i sapoemëruar i kulturës, Nikola Selakoviq, në emër të presidentit të Serbisë Aleksandar Vuçiç, i dorëzoi Urdhrin e Flamurit Serb të Shkallës së Parë për forcimin e lidhjeve kulturore midis Serbisë dhe Rusisë.
Selakoviç iu drejtua të pranishmëve në Muzeun Historik të Serbisë, duke thënë se Tolstoj është “një njeri që përfaqëson një lidhje të veçantë midis dy popujve dhe kulturave, e cila nuk është e mishëruar vetëm në funksionet që ai ka kryer dhe kryen, por është pjesë e kodit të tij gjenetik familjar”. Me fjalë të tjera, meqenëse laureati është pasardhës i Lev Tolstojt, atij si pjesë e trashëgimisë familjare i përket angazhimi në kulturë. Kështu e kupton kultura ministri ynë, në mënyrë biologjike, sikur angazhimi në art varet nga gjenetika.
Trashëgimia familjare
Ministri falënderoi Tolstojin që gjatë mandatit të tij “u organizuan ngjarje kulturore që mbahen edhe sot dhe cilësia e tyre rritet dhe pasurojnë shkëmbimin kulturor midis Serbisë dhe Rusisë”. Këshilltari i Putinit dha një intervistë për degën lokale të Sputnik, ku foli për planet e ardhshme, për bashkëpunimin me Miloš Bikoviq dhe për vendosjen e bustave të rusëve të merituar në Serbi.
Vladimir Iljiç bëri edhe disa komente të përgjithshme dhe shumë humaniste, duke iu referuar trashëgimisë familjare. “Nëse politikanët botërorë do të lexonin veprat e Lev Tolstojt, shumë gabime ndoshta nuk do të ishin bërë, ose të paktën, do të kuptonin sa larg kanë shkuar në rrugën e gabuar dhe ku mund të drejtohen drejt mëshirës, humanizmit, dashurisë për njerëzit dhe të mirës”, shpjegoi Iljiç se ku gabojnë liderët botërorë, të gjitha fatkeqësitë dhe të këqijat në botë ndodhin për shkak të mosleximit të Tolstojt.
Vladimir Iljiç përmendi edhe të ashtuquajturën “politikë të anulimit” që, sipas tij, “është ende aktuale në vendet perëndimore, dhe u shfaq si një reagim ndaj ngjarjeve në Ukrainë”. Gjithçka që ai kishte për të thënë ishte “se vetë Rusia nuk anulon dhe nuk përjashton askënd, nuk heq dorë nga asnjë kulturë”. Një histori të tillë këshilltari i Putinit mund t’ia shesë këtij populli të pavetëdijshëm, të hipnotizuar nga propaganda e Kremlinit, por e vërteta është pak më ndryshe.
Emigracioni rus
Shteti rus vitet e fundit është kthyer në traditën e vjetër të mbylljes dhe izolimit nga bota, veçanërisht në traditën e pandërprerë të përndjekjes së kulturës së tij. Pas pushtimit të Ukrainës, ka filluar sërish një valë emigrimi të artistëve rusë, dhe nga Rusia kanë ikur në masë shkrimtarë, muzikantë, regjisorë të rëndësishëm.
Nga Rusia janë larguar primabalerina e Teatrit Bolshoi Olga Smirnova, shkrimtarja Ljudmila Ulitskaja, këngëtarja Alla Pugaçova me bashkëshortin, komedianin Maksim Galkin, regjisorët Timur Bekmambetov dhe Kantemir Balagov, skenaristi dhe aktori Semjon Slepakov, kritiku i filmit Anton Dolin, aktorja Çulpan Hamatova, këngëtari Valerij Leontjev, poetja Vera Polozkova, kritike letrare Galina Juzefoviç, skulptori Nikita Seleznjov, regjisorja dhe skenaristja Kira Kovalenko, artisti vizual Dagnini, ikona e pop-it Zemfira dhe partnerja e saj, aktorja Renata Litvinova. Dhe të gjithë kanë përfunduar në atë Perëndim të keq që, sipas propagandës së Kremlinit, urren dhe mohon kulturën ruse. Fenomen interesant.
Në Perëndim ndodhen edhe shumë shkrimtarë dhe artistë të tjerë rusë: Vladimir Sorokin, Mihail Shishkin, Viktor Jerofejev, Mihail Epstein, Sergei Lebedev, Boris Akunin, Viktor Shenderoviç, Maksim Osipov, Dmitri Glukhovski… Dhe të gjithë ata janë kundërshtarë të regjimit të Putinit, politikës së tij kriminale, por edhe përpjekjeve për të bërë që kultura dhe arti të shërbejnë për imperializmin dhe diktaturën e Kremlinit. Pra, Vladimir Iljiç është kundërshtari i tyre dhe nuk ka të drejtë të flasë në emër të pjesës më të mirë të kulturës bashkëkohore ruse.
Përndjekja e lirisë së mendimit dhe shprehjes
Cili është qëndrimi i emigrantëve rusë ndaj Rusisë së Putinit ndoshta dëshmohet më së miri nga fjalët e Aleksandër Genisit, i cili emigroi në SHBA që në fund të viteve shtatëdhjetë. Genis në një intervistë ka thënë se nuk shkon më në Rusi dhe ka shpjeguar pse: “Sepse mendoj se pas aneksimit të Krimesë, Rusia nën Putinin është bërë si një shtet nazist. Pas vitit 2014 dhe konfliktit për Krimenë, kam pushuar së shkuari në Rusi, sepse 80 për qind e popullit rus e mbështeti Putinin. Dhe mendoj se ai nuk është shumë i ndryshëm nga Stalini dhe të gjithë të tjerët. Ajo nuk është më vendi im”.
Për Genisin dhe të gjithë shkrimtarët dhe artistët e tjerë që i kundërshtojnë rrethinën e Kremlinit, nuk është më e sigurt të udhëtojnë në atdhe, sepse është në vazhdim një përndjekje e lirisë së mendimit dhe shprehjes, Rusia po kthehet me shpejtësi te traditat më të mira të stalinizmit dhe censurës cariste. Dmitri Glukhovski është shpallur agjent i huaj dhe është dënuar me tetë vjet burg, fatmirësisht në mungesë. Viktor Shenderoviç gjithashtu ka marrë të njëjtin status, dhe ka lënë Rusinë sepse i kërcënohej një proces gjyqësor nga tashmë i ndjeri Jevgeni Prigozhin.
Ljudmila Ulitskaja është privuar nga titulli profesor nderi në Universitetin Kimik-Teknologjik të Rusisë Mendeljejev, bibliotekat e Moskës kanë ndaluar huazimin e librave të saj, dhe shtëpia botuese AST ka njoftuar se po pezullon pagesat për të gjitha kontratat me shkrimtaren. Politikanë të ndryshëm “patriotë” kërkojnë hetime ndaj Ulitskajës, dhe propagandistja e Kremlinit Viktorija Nikiforova e ka quajtur shkrimtaren “pleh” dhe ka kërkuar që ndaj saj të zbatohet ligji për konfiskimin e pasurisë për përhapjen e gënjeshtrave për ushtrinë. Me gënjeshtra nënkuptohet, për shembull, nëse shkruan se ushtria ruse ka kryer një pushtim të Ukrainës dhe po bën luftë kundër këtij vendi.
Kthimi i Stalinizmit
Në libraritë ruse është ndërprerë shitja e librave të Dmitrij Bikovit dhe Boris Akunjinit. Ky i fundit është shpallur terrorist dhe ekstremist nga autoritetet ruse, botuesi ka refuzuar të shtypë librat e tij dhe të dhënat për botimet e vjetra po zhduken nga faqja e botuesit, njësoj siç janë zhdukur edhe dy dramat e Akunjinit nga faqja e revistës së njohur letrare “Novij mir”. Teatrot e ndryshme po anulojnë shfaqjet e bazuara në veprat e Akunjinit dhe po gjejnë mënyra krijuese për të eliminuar këtë shkrimtar.
Teatri i Shën Petersburgut “Aleksandrinski” fillimisht anuloi shfaqjen “1881”, bazuar në romanin e Akunjinit, dhe më pas deklaroi se Akunjin nuk është fare autori i dramës. Drejtoria e teatrit deklaroi se teksti i shfaqjes “1881” përbëhet nga një “kompilim materialesh historike, dialogësh bazuar në materialet arkivore” dhe se autorësia e “tekstit që dëgjohet në shfaqje i përket ekipit krijues të produksionit teatral dhe regjisorit të shfaqjes”. Ky teatër gjithashtu hoqi nga repertori shfaqjen “Sirano de Bergerak”, sepse një spektator patriotik pa në të diskreditimin e ushtrisë ruse. Më pas regjisori i shfaqjes, Nikolaj Roçin, u shkarkua nga posti i regjisorit kryesor të teatrit, për çdo rast.
Këto janë vetëm disa shembuj tipikë se si “Rusia nuk anulon dhe nuk ndalon askënd”, ka edhe më keq. Aktualisht po zhvillohet një proces klasik stalinizmi kundër regjisores teatrale dhe poetes Zhenja Berkovich dhe dramaturges Svetlana Petriçuk për shfaqjen teatrale “Finis, shkëlqimi i skifterit”. Në atë shfaqje, artistet trajtonin historitë e grave ruse që martoheshin me luftëtarët e Shtetit Islamik, ndërsa prokuroria ruse i akuzon për “justifikimin e terrorizmit”, megjithëse qëllimi i shfaqjes ishte pikërisht kritika e terrorizmit dhe përpjekja për të kuptuar motivet që afronin vajzat ruse me terroristët.
Bashkëpunimi në lulëzim të plotë
Ndërkohë që shteti rus përndjek, censuron dhe ngacmon krijuesit rusë, shteti serb zhvillon qetësisht bashkëpunimin kulturor me atë Rusi. Megjithatë, ky bashkëpunim ndodh ekskluzivisht me skenën artistike zyrtare, të përshtatshme dhe të bindur ndaj Putinit, që turpëron kulturën ruse, ashtu siç bënin dikur shumë të tjerë të besuar të regjimit sovjetik. Detaje si rivendosja e trajtimit stalinizm të artistëve rusë nuk shqetësojnë shumë as skenën kulturore lokale.
Vitin e kaluar, Mihail Shvidkoj, përfaqësues special i Vladimir Putinit për bashkëpunimin kulturor ndërkombëtar, vizitoi Beogradin dhe bisedoi për bashkëpunimin me zyrtarët shtetërorë, por edhe me Teatrin Kombëtar, Teatrin Kombëtar Serb, Teatrin Bitef dhe Festivalin Bitef, pa asnjë problem. Më pas, shfaqja “Lufta dhe paqja” e Teatrit Kombëtar performoi në teatrin e lartpërmendur “Aleksandrinski” të Shën Petersburgut.
Ekipi i shfaqjes ishte, siç tha regjisori, “i emocionuar dhe i frikësuar, sepse do të performonin në teatrin më të madh dhe më të rëndësishëm”. Askush nuk përmendi ndonjëherë censurimin dhe ndalimin, heqjen e shfaqjeve nga repertori, nënshtrimin ndaj regjimit të Putinit, sepse duket se kjo nuk i shqetëson fare punonjësit tanë kulturorë.
Kultura, armik i regjimit rus
Kohët e fundit, Mihail Shishkin publikoi librin “Të mitë. Ese për letërsinë ruse”, dhe me këtë rast dha një intervistë të madhe për edicionin rus të Radios Evropa e Lirë. Atje, Shishkin tha shumë gjëra thelbësore për të cilat skena kulturore dhe politike serbe, duket se nuk ka fare ide. Shishkin tha se jemi “në luftën e kulturës kundër barbarizmit”.
Ai tha gjithashtu: “Kultura e lirë ruse gjithmonë i është kundërvënë shtetit kriminal. Historia e kulturës ruse është historia e rezistencës dëshpëruese ndaj regjimeve totalitare që ndërroheshin njëri pas tjetrit. Prandaj, regjimi gjithmonë e ka konsideruar kulturën si armikun kryesor, ndaj e shkatërronin dhe e shkatërrojnë ende. Kultura është një formë ekzistence e dinjitetit njerëzor, prandaj gjithmonë do të jetë armiku i regjimit në Rusi”.
Shishkin shpjegoi gjithashtu se “gjithçka që është shkruar në rusisht duhet parë përmes përvojës së katastrofës që është në vazhdim”, dhe se ka provuar t’u përgjigjet shumë pyetjeve si: “Çfarë kuptohet me kulturën ruse? Për çfarë është gjuha ruse? Çfarë është letërsia ruse? Çfarë është ajo në të vërtetë? Si mund të ndodhte masakra në Bucha nëse këta hajdutë studionin në shkollë Turgenevin dhe Tolstoin?”
Zgjedhja për ngjashmëri
Pyetje të mira, kjo e fundit mund të interesojë atë pasardhës të mjerë të Tolstoit që i shërben të keqes që paraardhësi i tij i famshëm e përbuzte nga thellësia e shpirtit. Shishkin kujtoi mendimin e Tolstoit “Patriotizmi është skllavëri”. Dhe më tej: “Nëse Tolstoi do të ringjallej tani, jam i sigurt se regjimi i Putinit nuk do të kishte një armik më të zjarrtë. Dhe nëse dikush ishte kundër ‘kolonializmit-imperializmit’, ishte Tolstoi i vonshëm, autori i artikujve për ‘patriotizmin’”.
Në mes të luftës që po zhvillohet midis regjimit diktatorial rus dhe autorëve më të rëndësishëm të kulturës ruse, shteti serb është renditur qetësisht në anën e persekutorëve të Kremlinit, së bashku me skenën kulturore vendase. Dhe kjo është krejt natyrshme, është një zgjedhje për ngjashmëri.
Ideja se kultura është një formë ekzistence e dinjitetit njerëzor, ose se patriotizmi është skllavëri, ose se kultura e lirë ka detyrimin etik t’i kundërvihet shtetit kriminal, ose se “letërsia botërore është një mjet për përgatitjen e revolucionit kryesor të racës njerëzore: kalimi nga vetëdija fisnore në atë individuale” – janë thellësisht të huaja për politikanët dhe kulturistët tanë. Për ta janë shumë më të afërta konceptet se kultura dhe arti janë shërbëtorë të kombit, regjimit, kolektivit, ideologjisë ose thjesht – argëtim i parëndësishëm i borgjezisë. /Analitika