Kanë kaluar 32 vjet qysh kur nga Herceg Novi në Mal të Zi, dyshohet se të paktën 66 boshnjakë u dëbuan në BeH në maj 1992. Më saktësisht të paktën 66 civilë boshnjakë, dyshohet se i janë dorëzuar ushtrisë së Republikës Srpska në Bosnje dhe Hercegovinë. Kjo nuk është vërtetuar zyrtarisht, ashtu siç nuk është vërtetuar numri i saktë i civilëve boshnjakë të vrarë në këtë krim. Gjysmës së viktimave, eshtrat ende nuk i janë gjetur.
Në mesin e ekipit të mbledhur të Detektorit, ata gjejnë Alen Bajroviqin, i cili në atë kohë ishte pesë vjeç. Por disa fotografi dhe histori i mban mend edhe sot, sepse thuajse tërë jetën ia kushtoi gjetjes së së vërtetës dhe eshtrave të babait të tij Osman Bajroviq, për fatin e të cilit nuk di asgjë për 32 vjet.
Familja Bajroviç erdhën në Bijelo, në Herceg Novi, në fillim të vitit 1992, për të shmangur ngjarjet e luftës në Foçë dhe Bosnjë e Hercegovinë. Allen e di se dy anëtarë të uniformuar të policisë malazeze hynë në shtëpinë e tyre familjare në Bijela në Ditën e Majit dhe morën babain e tij të atëhershëm tridhjetë e tetë vjeçar pa shpjegime.
I kujtohet saktësisht vendi ku ka qëndruar dhe ka qarë me motrën e tij.
“Nuk ishte një arrestim sepse duhet të kesh një urdhër ose një arsye për një arrestim, ky ishte një kapje,” korrigjon Allen dhe vazhdon se si nëna e tij shkoi në MPB-në e Hercegovinës për ditë të tëra për të kërkuar informacione për babain e tij.
Ajo nuk ka marrë asnjë informacion, por, thotë ajo, ka marrë një kërcënim se nëse kthehet sërish, mund të “përfundojë si ai”.
Dhe se si përfunduan viktimat e dëbimit nuk është përcaktuar zyrtarisht. Kjo është arsyeja pse Allen ka vite që përpiqet të zbulojë se çfarë ndodhi – si dhe kur u vra babai i tij, dhe kush e bëri atë dhe me urdhër të kujt.
Dyshohet se babai i tij iu dorëzua ushtrisë së Republikës Srpska në Bosnje dhe Hercegovinë me të paktën 66 civilë boshnjakë, por kjo, thotë Allen, nuk është vërtetuar zyrtarisht, ashtu siç nuk është vërtetuar numri i saktë i civilëve boshnjakë të vrarë në këtë krim. Për më shumë se gjysmën e viktimave, thotë ai, eshtrat ende nuk janë gjetur.
Për të është i diskutueshëm edhe termi “deportim”, sepse nuk dihet se kush nga autoritetet malazeze kujt dhe ku ia ka dorëzuar civilët e kapur.
Ai shton se familja e tyre është e vetmja që ka mbetur për të jetuar në Mal të Zi pas deportimit. Janë të vetmit, thekson ai, që nuk pranuan zgjidhjen gjyqësore me shtetin dhe as me paratë, por gjithsesi këmbëngulin për të vërtetën. Ata janë ende duke zhvilluar procese gjyqësore private kundër shtetit.
Askush nuk u mbajt përgjegjës për këtë krim në Mal të Zi. Nëntë anëtarë të MPB-së ishin liruar më parë nga krimet e luftës kundër popullatës civile në rastin e dëbimit të BiH. shtetas në vitin 1992. Në shpjegimin e aktgjykimit të pafajësisë, thuhej se gjatë gjykimit nuk u dëshmua se të akuzuarit ishin në njërën nga palët në konfliktin e armatosur, gjë që është e nevojshme për ekzistimin e krimit të luftës.
Në tubimin komemorativ të këtij viti, Alen Bajroviq është i vetmi nga familjet e viktimave të dëbimit.
Në vendin ku humbasin të gjitha gjurmët e babait të tij dhe të civilëve të tjerë boshnjakë – në ndërtesën e MPB-së së Hercegovinës, ai për vite me radhë ka vendosur lule dhe shpreson se përgjegjësit një ditë do të sanksionohen.
“Për mua ky është një kamp i madh”, thotë ai, duke treguar ndërtesën e policisë dhe shton: “Shteti nuk ka bërë asgjë për të na treguar si viktima se kur, kush dhe si e vrau babanë tim, ku u vra dhe ku. eshtrat e tij janë.”
Ai thotë se pret që shteti t’u japë eshtrat e babait të tyre përveç përgjigjeve për të gjitha pyetjet e tyre në mënyrë që ta varrosin me dinjitet. Nga institucionet e drejtësisë për të nisur një procedurë të re dhe për të vënë para drejtësisë drejtuesit, ekzekutorët dhe bashkëpunëtorët.
“Është shkatërruese që në shekullin e 21-të në territorin e Evropës nuk kemi askënd për të fajësuar për këtë krim lufte”, shton Bajroviq dhe thekson se “shteti e ka pranuar krimin, por nuk është i gatshëm të merret me autorët. .”
Vitin e kaluar, presidenti malazez Jakov Milatoviq i kërkoi falje publike në emër të vendit Alen Bajroviqit dhe familjeve të “viktimave të dëbimit”. Por familjet e viktimave presin më shumë.
Prej vitesh ata kanë kërkuar të ndërtohet një monument në mjediset e MPB-së që do të kujtonte dhe kujtonte atë maj të vitit 1992. Ata po kërkojnë gjithashtu një ditë në vit që do të ishte ditë kujtimi për “viktimat e dëbimit”.
Organizatat joqeveritare kanë 20 vjet që organizojnë tubime përkujtimore në kujtim të viktimave, dhe për 15 vjet e bëjnë këtë para ndërtesës së MPB-së në Herceg Novi.
Kryetari i komunës së Herceg Novit as këtë vit nuk iu përgjigj ftesës, por dërgoi përfaqësuesit e tij.
“Ai nuk ka ardhur në asnjë vit deri më tani dhe është vetëm 200 hapa larg nga këtu. E prisja”, tha djali i viktimës Osman Bajroviq.
Në tubimin komemorativ të së shtunës morën pjesë përfaqësues të Qeverisë së Malit të Zi, Bashkësisë Islame, Këshillit Boshnjak, partive politike, organizatave joqeveritare, qytetarë dhe aktivistë.
Petar Koprivica, sekretar shtetëror në Ministrinë e Punëve të Brendshme, tha se sistemi i sigurisë së Malit të Zi nuk duhet të vihet më kurrë në funksion të asaj për të cilën u organizua përkujtimi.
“Unë besoj se Mali i Zi e ka detyrimin që pas 32 vitesh të hedhë dritë mbi këtë krim dhe të përcaktojë të gjitha rrethanat që çuan në të dhe të nxjerrë përgjegjësit para drejtësisë. Vetëm kështu mund të rivendosim një lloj paqeje në familjet e viktimave dhe të kthehemi në të ardhmen, me synimin që kjo të mos ndodhë më kurrë”, tha Bozhoviq.
Në përkujtimore mori pjesë edhe ministrja shtetërore e Kulturës dhe Medias, Natasha Vujovic, e cila theksoi se faji për këtë krim duhet të jetë individual dhe nuk mund të fajësohet qyteti i Herceg Novit.
“I bëj apel të gjitha organeve të drejtësisë dhe e di që procedura në prokurori po zhvillohet falë këmbënguljes maksimale të familjes Bajroviq, që ky krim lufte të mos zbardhet, të mbulohet apo të harrohet disi. Është detyra jonë të flasim për këtë krim, të përballemi me të, t’u mësojmë brezave të ardhshëm se çfarë ka ndodhur këtu dhe të shikojmë njëri-tjetrin në sy dhe vetëm kështu mund të ecim përpara”, tha Vujovic.
Tubimi përkujtimor në Herceg Novi u organizua nga organizatat joqeveritare – Aksioni për të Drejtat e Njeriut, Qendra për Edukim Qytetar dhe Qendra për Edukim për Gratë dhe Paqe “Anima”.
Aktivistët e paqes dhe veteranë të luftës nga Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi, Kroacia dhe Serbia morën pjesë në përkujtimoren e organizuar nga Qendra për Veprim jo të Dhunshëm Sarajevë-Beograd.